Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Γιατί οι άνθρωποι δυσπιστούν απέναντι στην επιστήμη;

Η δυσπιστία απέναντι στην επιστήμη είναι τόσο παλιά όσο και η ίδια η επιστήμη. Η απόρριψη καλά τεκμηριωμένων επιστημονικών θέσεων αποτελεί τον κοινό τόπο των αρνητών της κλιματικής αλλαγής, των αντιεμβολιαστών, των αντικείμενων στη θεωρία της εξέλιξης και των υπέρμαχων της επίπεδης γης.

 

Μεσούσης όμως της πανδημίας, η απροθυμία μερίδας συμπολιτών μας να συμμορφωθούν με τα μέτρα προφύλαξης ή να αποδεχτούν την πραγματικότητα του ιού συνιστά κίνδυνο για τη δημόσια υγεία. Έτσι, οι “σκεπτικιστές” αντιμετωπίζονται συχνά με οργή ή απαξία ως «ψεκασμένοι» ή «κοβηλίθιοι/covidiots». Η διακωμώδηση όμως είναι ελάχιστα αποτελεσματική ως μέθοδος πειθούς. Άλλωστε, το υπόδειγμα της επιστημονικής προσέγγισης συνοψίζεται στο απόφθεγμα του Σπινόζα: «έχω καταβάλει αδιάκοπες προσπάθειες να μη χλευάζω, να μη διεκτραγωδώ, να μην περιφρονώ τις πράξεις των ανθρώπων αλλά να τις κατανοώ». 


Πράγματι, γνωρίζουμε πως οι πολιτικές και θρησκευτικές πεποιθήσεις, αλλά και οι αντιλήψεις των ανθρώπων γύρω από ηθικά ζητήματα, διαμορφώνουν τον τρόπο που αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους και τον κόσμο. Οι παράγοντες αυτοί, σε συνδυασμό με την εξοικείωση με τον επιστημονικό τρόπο σκέψης καθορίζουν τη στάση τους απέναντι σε επιστημονικά ζητήματα. Συνεπώς, οι διάφοροι «αρνητές» δεν απορρίπτουν συλλήβδην την επιστήμη, αλλά μόνο τα πορίσματα εκείνα που δεν είναι συμβατά με την κοσμοθεωρία τους.


Επιπλέον, η καταφυγή σε συνωμοσιολογικά αφηγήματα εξυπηρετεί την ψυχολογική ανάγκη πολλών να κατανοήσουν, να εκλογικεύσουν και να προσδώσουν νόημα στα γεγονότα και με τον τρόπο αυτό να αισθανθούν καλύτερα. Όπως ο καρδιοπαθής αποδρά από το άγχος της ασθένειας με το να αγνοεί τις συστάσεις του γιατρού του, έτσι κι ο αρνητής της πανδημίας υιοθετώντας έναν ψυχολογικό μηχανισμό άρνησης της πραγματικότητας, διαφεύγει από το άγχος και την αβεβαιότητα που αυτή του προκαλεί. 

 

Έτσι, η επιφυλακτική στάση που επιδεικνύουν οι άνθρωποι απέναντι σε επιστημονικά συμπεράσματα είναι αποτέλεσμα, πρωτίστως, εσωτερικών παρορμήσεων και ψυχολογικών μηχανισμών άμυνας. Για το λόγο αυτό, όχι μόνο δεν αναθεωρούν τις απόψεις τους όταν αυτές αποδεικνύονται λανθασμένες, αλλά τις υπερασπίζονται με ακόμη μεγαλύτερο ζήλο. 


Πράγματι, μολονότι θεωρούμε τη λογική σκέψη και τα συναισθήματα ως δυνάμεις ανεξάρτητες μεταξύ τους, στην πραγματικότητα η αλληλεπίδραση μεταξύ των δύο είναι ισχυρότατη. Επιπρόσθετα, η λειτουργία της σκέψης καθοδηγείται από δύο συστήματα: ένα γρήγορο και διαισθητικό, κι ένα αργό, συνειδητό και έλλογο. Μάλιστα, το διαισθητικό σύστημα αναλαμβάνει δράση ταχύτερα και προδιαθέτει το περιεχόμενο της συνειδητής μας σκέψης. Ενώ, λοιπόν, νομίζουμε πως καταλήξαμε σε κάποιο συμπέρασμα έπειτα από ορθολογική σκέψη, στην πραγματικότητα υιοθετούμε μια θέση γρήγορα και διαισθητικά και εκ των υστέρων η συνειδητή μας σκέψη αναζητά επιχειρήματα που να την υποστηρίζουν. Με άλλα λόγια, ο νους μας δε λειτουργεί όπως ένας επιστήμονας που εξετάζει με αντικειμενικότητα τα δεδομένα και καταλήγει σε συμπεράσματα, αλλά όπως ένας δικηγόρος που πρώτα αποφασίζει τη θέση που θα λάβει κι έπειτα κατασκευάζει τη σχετική επιχειρηματολογία.


Ως εκ τούτου, στη συλλογιστική μας ελλοχεύουν γνωστικές προκαταλήψεις που κατευθύνουν την κρίση μας στο συμπέρασμα που εμείς επιθυμούμε. Λόγου χάρη, τείνουμε να επικεντρωνόμαστε σε πληροφορίες που ενισχύουν τις πεποιθήσεις μας, αγνοώντας τα δεδομένα που τις αντικρούουν. Άλλοτε, δεν απορρίπτουμε απλώς τις άβολες πληροφορίες, αλλά τείνουμε να αμφισβητούμε την ίδια την εγκυρότητα των ειδικών που τις εκφέρουν, ανεξαρτήτως των ακαδημαϊκών τους επιτευγμάτων. 

 

Είναι άραγε εφικτό να χαλιναγωγηθεί μια τόσο βαθιά ριζωμένη προδιάθεση; Οι μηχανισμοί νοητικής λειτουργίας που καθοδηγούν τη σκέψη μπορεί να είναι κοινοί για όλους, δεν είμαστε όμως όλοι το ίδιο επιρρεπείς στην επίδραση των παρορμήσεων. Έτσι, ενώ κάποιοι διαθέτουν αυξημένη την ικανότητα ορθολογικής κρίσης, άλλοι είναι λιγότερο πρόθυμοι να καταβάλουν την απαραίτητη προσπάθεια για να ελέγξουν τις παρορμήσεις τους. Συνεπώς, μια εκπαίδευση προσανατολισμένη στην καλλιέργεια της κριτικής και ορθολογικής σκέψης, που προσφέρει εξοικείωση με την επιστημονική γνώση και μέθοδο, είναι εφικτό καταστήσει τους ανθρώπους λιγότερο επιρρεπείς σε ανορθολογικά αφηγήματα.

 

Με δεδομένη λοιπόν την ισχύ των παρορμήσεων υπάρχει κατάλληλος τρόπος για να προσεγγίσει κανείς τους “σκεπτικιστές” ή έστω τους δεκτικότερους ανάμεσα σ’ αυτούς; Κατ’ αρχάς, είναι κρίσιμο τα επιχειρήματα να παρουσιάζονται με τρόπο που δεν προκαλεί αρνητικές ή αμυντικές αντιδράσεις, επιδεικνύοντας στάση κατανόησης και αναγνωρίζοντας το συναισθηματικό φορτίο και τις δυσκολίες που ο καθένας μπορεί να αντιμετωπίζει. Έπειτα, βοηθά όταν οι ιδέες κοινοποιούνται από φορείς που τα επιμέρους κοινά εμπιστεύονται (π.χ. καλλιτέχνες, κληρικούς, πολιτικούς), ώστε το μήνυμα να μεταδίδεται με τρόπο που δεν προτάσσει απαραιτήτως τα δεδομένα, αλλά τις αξίες και το συναίσθημα, επιτρέποντας έτσι τη δημιουργία νέων συνειρμών. Συνεπώς, μια εκστρατεία ενημέρωσης που υιοθετεί μια τέτοια προσέγγιση θα κινητοποιούσε όσους από τους συμπολίτες μας διαθέτουν κοινή λογική – την πρακτική ικανότητα δηλαδή να συμπεριφέρονται με τρόπο που δε θέτει σε κίνδυνο τον εαυτό τους και τους γύρω τους.


Πάνος Σαπουντζής είναι διδάκτορας Νευροεπιστημών και εργάζεται ως μεταδιδακτορικός συνεργάτης στο Ίδρυμα Τεχνολογίας & Έρευνας (ΙΤΕ)

Σχόλια

Ο χρήστης Ανώνυμος είπε…
Υπάρχει ένας παράγοντας που αυξάνει τη δυσπιστία απέναντι στην επιστήμη και είναι το γνωστό, αλλά και εφηβικό: "Δεν θα μου πεις εσύ τι να κάνω". Η επιστήμη, στην περίπτωση της πανδημίας είναι κάτι που μας λέει τι να κάνουμε. Εννοώ τα μέτρα προστασίας τα οποία έρχονται σε ευθεία σύγκρουση με την ανωριμότητα μέσα μας. Αισθανόμαστε πως μας καταπιέζουν χωρίς αυτό να ισχύει στην πραγματικότητα. Εξ' άλλου πολλές αντιδράσεις οφείλονται σε αυτή την υστέρηση. Αντιδράσεις π.χ. απέναντι στους νόμους, ή στον κώδικα οδικής κυκλοφορίας και σε ό,τι γενικώς προσπαθεί να επιβάλλει κανόνες, ακόμα και αν αυτοί οι κανόνες έχουν προφανή χρησιμότητα. Ως εκπαιδευτικός το συναντάω συνεχώς στα παιδιά (όχι σε όλα όμως), αλλά μια τέτοια συμπεριφορά είναι φυσιολογική λόγω του νεαρού της ηλικίας. Πραγματικά δεν γνωρίζω πως αυτό θα μπορούσε να αντιμετωπιστεί στην περίπτωση των ανώριμων ενηλίκων.
Ο χρήστης Panos Sapountzis είπε…
Σας ευχαριστώ για το μήνυμα και ζητώ συγνώμη για την καθυστερημένη απάντηση. Κατ’ αρχάς να διευκρινίσω πως οι επιστημονικές προτάσεις είναι περιγραφικές -περιγράφουν δηλαδή πως λειτουργεί ο κόσμος- κι όχι κανονιστικές. Η επιστήμη έχει δείξει ότι το κάπνισμα είναι βλαβερό. Η κανονιστική όμως απόφαση για απαγόρευση του καπνίσματος σε κλειστούς χώρους είναι πολιτική. Η απαγόρευση είναι έξω από τα όρια της επιστήμης. Η επιστήμη θα προτείνει τι είναι ασφαλές με βάση τα έως τώρα δεδομένα. Από εκεί και πέρα οι κανονιστικές αποφάσεις είναι πολιτικές και λαμβάνουν υπόψη οικονομικά, πρακτικά και άλλα ζητήματα.

Σε σχέση με τα παραδείγματα που αναφέρετε θεωρώ πως η ενημέρωση όταν γίνεται με τρόπο εκπαιδευτικά κατάλληλο και με σεβασμό στις ανησυχίες του καθενός μπορεί να φέρει αποτελέσματα. Δε θα καταλάβουν όλοι αλλά οι πιο δεκτικοί θα πειστούν.

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

Γιατί οι άνθρωποι πιστεύουν σε θεωρίες συνωμοσίας;

Δεν είναι πρωτόγνωρο σε περιόδους κρίσεων - όπως αυτή που ζούμε - οι άνθρωποι να καταφεύγουν σε συνωμοσιολογικά αφηγήματα. Σε τέτοιες εποχές ο κόσμος φαντάζει ακατανόητος, τρομακτικός και απειλητικός. Οι άνθρωποι χάνουν την αυτοπεποίθηση τους καθώς παρατηρούν να διαρρηγνύεται η κανονικότητα και η συνέχεια της κοινωνικής ζωής. Αυτή η απουσία ελέγχου δημιουργεί τη βαθιά ανάγκη για ευταξία, έστω και φανταστική. Οι θεωρίες συνωμοσίας εξυπηρετούν την ψυχολογική ανάγκη των ανθρώπων να κατανοήσουν, να εκλογικεύσουν και να προσδώσουν νόημα στα γεγονότα και με αυτόν τον τρόπο να αισθανθούν καλύτερα. Τα απλοϊκά αφηγήματα  των θεωριών συνωμοσίας έχουν το πλεονέκτημα πως καθιστούν τα γεγονότα ευανάγνωστα. Έτσι οι άνθρωποι αποφεύγουν το τρομακτικό θέαμα ενός χαοτικού και απρόβλεπτου κόσμου στον οποίο και οι χειρότεροι εφιάλτες μπορούν να πραγματοποιηθούν.  
Αν και η θεματολογία των θεωριών συνωμοσίας ποικίλει, μπορεί κανείς να εντοπίσει σε αυτές κάποια κοινά γνωρίσματα. Ένα πρώτο χαρακτηριστικό πο…

Ο νέος κορονοϊός είναι αποτέλεσμα φυσικής εξέλιξης

Οι νέες συνθήκες που δημιουργεί η εξάπλωση της επιδημίας του κορονοϊού έχουν επηρεάσει όλους μας ανεξαιρέτως. Η αγωνία που αισθανόμαστε για την υγεία τη δική μας και των αγαπημένων μας προσώπων είναι δίχως προηγούμενο. Ταυτόχρονα, παρατηρούμε τον τρόπο ζωής μας να αλλάζει, τα οικονομικά μας να είναι σε επισφάλεια, τις προτεραιότητές μας να αναθεωρούνται και τις βεβαιότητές μας να κλονίζονται. Σαν να μην έφταναν αυτά, δεχόμαστε καθημερινά καταιγισμό πληροφοριών – άλλοτε περισσότερο και άλλοτε λιγότερο αξιόπιστων – γεγονός που εντείνει το άγχος μας. 
Μέσα σε αυτό το κλίμα είναι εύλογο πολλοί συμπολίτες μας να αναζητούν απαντήσεις για την απαρχή της επιδημίας και την προέλευση του νέου κορονοϊού SARS-CοV-2. Το ερώτημα δεν παρουσιάζει ενδιαφέρον μόνο για ευρύ κοινό αλλά και για την επιστημονική κοινότητα: η κατανόηση της καταγωγής του ιού μπορεί να συμβάλει στην πρόβλεψη και την αντιμετώπιση παρόμοιων απειλών στο μέλλον. 
Πρόσφατη μελέτη που διεξήγαγε διεθνής ερευνητική ομάδα και δημοσιεύτη…

Παρατηρητήριο Ψευδοεπιστήμης

Ζούμε σε μια εποχή που η επιστήμη προοδεύει θεαματικά, τόσο στα μέτωπα της έρευνας όσο και στις πρακτικές εφαρμογές της, χωρίς τις οποίες η ζωή μας θα ήταν αφάνταστα δυσκολότερη. To επίπεδο τεκμηρίωσης και κριτικού διαλόγου σε όλους τους θεσμικούς γνωστικούς τομείς, καθώς και το επίπεδο διεπιστημονικών συνεργασιών, δεν έχουν προηγούμενο στην ανθρώπινη ιστορία. Επίσης, οι δυνατότητες πρόσβασης στη μόρφωση και στην έγκυρη πληροφόρηση δεν ήταν ποτέ τόσο διαδεδομένες και προσιτές. Παρόλα αυτά, ζούμε ταυτόχρονα σε μια εποχή πρωτοφανούς διάδοσης ψευδών ειδήσεων και ψευδοεπιστημονικών ισχυρισμών με μεγάλη επιρροή και σημαντικές κοινωνικές επιπτώσεις. Απέναντι, ειδικότερα, στην επιδραστικότητα της ψευδοεπιστήμης, η επιστημονική κοινότητα και ο κόσμος της εκπαίδευσης οφείλουν να προσπαθήσουν να προστατεύσουν τους μαθητές και όλους τους πολίτες απο την επιρροή ψευδεπίγραφων ιδεών, οι οποίες οδηγούν όχι μόνο σε διανοητικό βάλτωμα, αλλά συχνά και σε λάθος πρακτικές επιλογές ή σε επικίνδυνες ψευδ…